بررسی نقش «قاعده احسان» در رفع ضمان حرفه‌مندان پزشکی

احسان یکی از مسقطات ضمان قهری به شمار می‌رود، یعنی اگر شخصی به انگیزه خدمت و احسان به دیگران باعث ضرر دیدن آن‌ها شود عمل او تعهدآور نیست؛ برای نمونه اگر شخصی ببیند که فردی در آتش افتاده و می‌سوزد و برای حفظ جان و دفع خطر از او مجبور شود لباس او را پاره کند در این صورت آن فرد ضامن قیمت لباس نخواهد بود؛ زیرا پاره‌کنندۀ لباس در چنین شرایطی قصد احسان و خدمت به صاحب لباس و دفع ضرر از او را داشته است (محقق داماد،1389: 137).
این قاعده از آیه 91 سوره توبه (ما علی المحسنین من سبیل) به دست آمده و معنای آن چنین است: بر نیکوکاران راه مؤاخذه نیست (مکارم شیرازی).
اما ازآنجاکه حرفه پزشکی در واقع نیکی و احسان به مردم است آیا می‌توان از قاعده احسان برای برائت پرسنل درمان بهره برد؟
در پاسخ این پرسش باید توجه داشت که برای تحقق عنوان احسان دو شرط لازم است. اول اینکه، فعل باید فعل حسن باشد و شرط دوم این است که فاعل قصد احسان داشته باشد (فاضل لنکرانی، 1383: 228)؛ اما قصد احسان آنگاه محقق می‌شود که شخص صرفاً عملی را به دلیل احسان به دیگری و بدون اجرت انجام دهد. این شکل احسان است که می‌تواند ضمان را برطرف نماید و دریافت حق‌الزحمه با ماهیت احسان ناسازگار است؛ یعنی منظور از احسان در موضوع قاعده، عمل رایگان است. بنابراین، حرفه پزشکی امروز که برای فعل خود اجرت می‌گیرد همانند دیگر شغل‌ها در برابر خسارت‌هایی که به دیگران وارد می‌سازد مسئولیت و ضمان دارد و قاعده احسان مستمسکی برای رفع ضمان نیست و باید برای رفع مسئولیت به راه‌‌های دیگری مثل اخذ برائت از مریض و ... تمسک جست (سعدی، 1390: 67).

منابع:
مکارم شیرازی، ناصر. ترجمه قرآن کریم، قابل دستیابی در
https://makarem.ir/quran/?lid=0&view=1#9:87
محقق داماد، سیدمصطفی (1389)، «فقه پزشکی» تهران: انتشارات حقوقی.
فاضل لنکرانی، محمد (1383)، القواعد الفقهیه. مرکز فقه الأئمه الأطهار(علیهم السلام).
سعدی، حسین‌علی (1390)، «تحلیل مسئولیت پزشک در قبال خسارات غیر عمدی در پرتو قاعده احسان»، فصلنامه فقه پزشکی، سال سوم، شماره 7 و 8، ص 67.

نویسنده:

دکتر احمد مشکوری

دانشکده سلامت و دین، دانشگاه علوم پزشکی قم